Có bốn phương thức giải quyết tranh chấp hợp đồng: thương lượng trực tiếp, hoà giải với bên thứ ba trung lập, trọng tài thương mại và toà án. Hai phương thức đầu không có phán quyết ràng buộc nếu các bên không tự đồng ý; hai phương thức sau cho ra phán quyết ràng buộc, khác nhau ở tính bảo mật, tốc độ, chi phí và khả năng kháng cáo.
Với hợp đồng hợp tác giữa doanh nghiệp, cấu trúc phổ biến là điều khoản nhiều tầng: thương lượng trong một thời hạn, nếu không thành thì hoà giải, cuối cùng là trọng tài hoặc toà án. Cách viết điều khoản quan trọng không kém lựa chọn phương thức: một thoả thuận trọng tài viết mơ hồ có thể bị coi là vô hiệu, khiến tranh chấp quay về toà án sau nhiều tháng mất thời gian.
Bài viết so sánh bốn phương thức, hướng dẫn cách viết điều khoản nhiều tầng, chỉ ra các lỗi soạn thảo hay gặp, và nhắc các vấn đề về luật áp dụng, thời hiệu, chứng cứ. Đây là thông tin chung; quy định cụ thể cần kiểm theo văn bản hiện hành.
So sánh bốn phương thức
Bảng dưới so sánh ở mức nguyên tắc. Chi phí và thời gian thực tế phụ thuộc vào độ phức tạp của vụ việc, nên không đưa ra con số cụ thể.
| Tiêu chí | Thương lượng | Hoà giải thương mại | Trọng tài thương mại | Toà án |
|---|---|---|---|---|
| Kết quả có ràng buộc | Chỉ khi các bên ký thoả thuận | Chỉ khi đạt thoả thuận hoà giải | Có, phán quyết chung thẩm | Có, có thể kháng cáo |
| Bảo mật | Cao | Cao | Cao, xét xử không công khai | Thấp hơn, nguyên tắc xét xử công khai |
| Chọn người giải quyết | Không áp dụng | Các bên chọn hoà giải viên | Các bên chọn trọng tài viên | Không chọn được thẩm phán |
| Chuyên môn | Tuỳ các bên | Có thể chọn người hiểu ngành | Có thể chọn chuyên gia ngành | Thẩm phán chung |
| Tốc độ | Nhanh nếu có thiện chí | Thường nhanh | Thường nhanh hơn toà án | Có thể kéo dài qua nhiều cấp |
| Chi phí | Thấp | Thấp đến trung bình | Có thể cao, phí trọng tài viên | Án phí theo quy định, thường thấp hơn trọng tài |
| Giữ quan hệ | Tốt nhất | Tốt | Trung bình | Thường làm xấu quan hệ |
Ở Việt Nam, Luật Trọng tài thương mại 2010 điều chỉnh trọng tài; hoà giải thương mại có văn bản riêng từ năm 2017. Ưu điểm lớn của trọng tài là phán quyết chung thẩm và tính bảo mật; nhược điểm là khi phán quyết có sai sót, khả năng khắc phục hạn chế vì chỉ có thể yêu cầu huỷ trong một số trường hợp luật định.
Vì sao thương lượng và hoà giải nên là tầng đầu
Phần lớn tranh chấp hợp đồng hợp tác không phải là cuộc chiến pháp lý thuần tuý mà là bất đồng kinh doanh: chia lợi nhuận thế nào khi chi phí tăng, ai chịu lỗ khi thị trường xấu. Phán quyết của trọng tài hay toà án chỉ trả lời câu hỏi pháp lý ai đúng ai sai theo hợp đồng; nó không tạo ra giải pháp kinh doanh, và gần như chắc chắn kết thúc quan hệ.
Roger Fisher và William Ury, trong cuốn Getting to Yes (1981), phân biệt giữa lập trường (điều mỗi bên tuyên bố muốn) và lợi ích (lý do đằng sau). Thương lượng và hoà giải cho phép các bên tìm phương án đáp ứng lợi ích của cả hai, điều mà phán quyết pháp lý không làm được. Ví dụ, bên A đòi chia lợi nhuận đúng hạn, nhưng lợi ích thật là dòng tiền để trả nợ ngân hàng; một phương án tạm ứng có thể giải quyết mà không cần ai thắng.
Hoà giải thương mại khác thương lượng ở chỗ có bên thứ ba trung lập giúp hai bên trao đổi. Hoà giải viên giỏi giúp các bên nhìn rủi ro thực tế của việc kiện tụng, tách cảm xúc khỏi vấn đề kinh doanh, và đưa ra phương án mà không bên nào tự đề xuất vì sợ bị coi là yếu thế. Thoả thuận hoà giải thành có thể được công nhận theo thủ tục luật định để có giá trị thi hành; điều kiện cụ thể cần kiểm theo quy định hiện hành.
Cách viết điều khoản giải quyết tranh chấp nhiều tầng
Điều khoản nhiều tầng chỉ có tác dụng khi mỗi tầng có thời hạn rõ ràng và điều kiện chuyển tầng không gây tranh cãi. Một cấu trúc tham khảo gồm các thành phần sau.
- Định nghĩa tranh chấp và thông báo tranh chấp: bên có khiếu nại gửi thông báo bằng văn bản nêu rõ nội dung tranh chấp và yêu cầu. Ngày nhận thông báo là mốc tính thời hạn cho các tầng tiếp theo.
- Tầng thương lượng: đại diện có thẩm quyền của các bên gặp nhau trong một thời hạn ngắn; nếu không thành, chuyển lên lãnh đạo cao nhất của mỗi bên trong một thời hạn tiếp theo.
- Tầng hoà giải: nếu thương lượng không thành trong tổng thời hạn đã định, một bên có quyền yêu cầu hoà giải tại tổ chức hoà giải thương mại được nêu tên, theo quy tắc của tổ chức đó.
- Tầng phán quyết: nếu hoà giải không thành trong thời hạn, tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài tại trung tâm được nêu tên, theo quy tắc tố tụng của trung tâm, hoặc tại toà án có thẩm quyền.
- Ngoại lệ: các bên được quyền yêu cầu biện pháp khẩn cấp tạm thời bất cứ lúc nào, không phải chờ hết các tầng, để ngăn thiệt hại không thể khắc phục như tẩu tán tài sản hoặc tiết lộ bí mật kinh doanh.
- Tiếp tục thực hiện: trong thời gian giải quyết tranh chấp, các bên tiếp tục thực hiện nghĩa vụ không liên quan đến tranh chấp.
Câu hỏi hay gặp là các tầng đầu có phải điều kiện bắt buộc trước khi khởi kiện không. Nếu hợp đồng muốn như vậy, hãy viết rõ; nếu không, ghi rõ các tầng chỉ mang tính khuyến khích. Mơ hồ ở điểm này dẫn đến tranh chấp về thủ tục trước cả khi bàn đến nội dung.
Những lỗi làm thoả thuận trọng tài vô hiệu hoặc không thực hiện được
Chọn cả trọng tài và toà án. Câu như "tranh chấp được giải quyết tại trọng tài hoặc toà án" khiến không rõ các bên thật sự chọn gì. Luật Trọng tài thương mại cho phép xử lý một số trường hợp như vậy, nhưng nó tạo ra tranh cãi về thẩm quyền ngay từ đầu. Hãy chọn một.
Nêu tên trung tâm trọng tài sai hoặc không tồn tại. Viết tên trung tâm không chính xác, hoặc tên một tổ chức đã đổi tên, sáp nhập, khiến việc xác định trung tâm có thẩm quyền trở nên khó khăn. Kiểm tên chính thức của trung tâm và dùng điều khoản mẫu do chính trung tâm khuyến nghị.
Tranh chấp không thuộc thẩm quyền trọng tài. Trọng tài thương mại chỉ giải quyết những loại tranh chấp luật cho phép, chủ yếu tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại hoặc có ít nhất một bên có hoạt động thương mại. Hợp tác giữa hai cá nhân không kinh doanh có thể nằm ngoài phạm vi này.
Người ký thoả thuận không có thẩm quyền. Thoả thuận trọng tài do người không có thẩm quyền ký có thể bị coi là vô hiệu. Đây là một lý do nữa để kiểm thẩm quyền người ký ngay từ đầu.
Thiếu chi tiết vận hành. Không nêu số trọng tài viên, địa điểm, ngôn ngữ, luật áp dụng. Quy tắc của trung tâm thường có quy định mặc định, nhưng với hợp đồng có yếu tố nước ngoài, những chi tiết này nên được thoả thuận rõ.
Luật áp dụng, thời hiệu và chứng cứ
Với hợp đồng giữa các bên Việt Nam, luật Việt Nam là luật áp dụng đương nhiên. Với hợp đồng có yếu tố nước ngoài, các bên có thể chọn luật áp dụng trong giới hạn pháp luật cho phép; vấn đề này thuộc phạm vi hợp đồng quốc tế và được bàn kỹ ở chuyên mục hợp tác quốc tế. Điểm cần nhớ: luật áp dụng cho nội dung hợp đồng và địa điểm giải quyết tranh chấp là hai lựa chọn khác nhau.
Thời hiệu khởi kiện là thời hạn mà sau đó quyền khởi kiện có thể bị mất. Bộ luật Dân sự 2015 quy định thời hiệu khởi kiện yêu cầu giải quyết tranh chấp hợp đồng là ba năm kể từ ngày người có quyền biết hoặc phải biết quyền lợi bị xâm phạm; Luật Thương mại 2005 có quy định riêng cho tranh chấp thương mại với thời hạn ngắn hơn. Việc xác định áp dụng quy định nào và cách tính thời hiệu phụ thuộc vào từng vụ việc, cần kiểm văn bản hiện hành và hỏi luật sư. Bài học thực tế: đừng để quá trình thương lượng kéo dài khiến hết thời hiệu.
Về chứng cứ, người thắng thường là người có hồ sơ tốt hơn, không phải người có lý hơn. Thói quen nên có từ ngày đầu hợp tác: lưu biên bản họp ban điều phối có chữ ký, gửi thông báo quan trọng bằng hình thức để lại bằng chứng đã nhận, lưu báo cáo tài chính từng kỳ kèm phản hồi của bên kia, ghi lại những thoả thuận miệng bằng thư xác nhận. Khi tranh chấp đã nổ ra, việc thu thập chứng cứ khó hơn nhiều.
Khi tranh chấp đã phát sinh: những việc nên làm sớm
Những tuần đầu sau khi bất đồng trở thành tranh chấp thường quyết định phần lớn kết quả, vì đó là lúc chứng cứ còn đầy đủ và các bên chưa bị khoá vào lập trường. Một trình tự thận trọng gồm các việc sau.
- Đọc lại toàn bộ điều khoản giải quyết tranh chấp, thông báo, chấm dứt và thời hiệu, ghi ra các mốc thời hạn đang chạy.
- Gom và sao lưu chứng cứ: hợp đồng, phụ lục, biên bản họp, báo cáo tài chính, thư trao đổi, chứng từ thanh toán; giao một người chịu trách nhiệm quản lý hồ sơ.
- Gửi thông báo tranh chấp đúng hình thức hợp đồng yêu cầu, nêu sự việc và yêu cầu cụ thể, tránh lời lẽ cảm tính có thể bị dùng lại về sau.
- Tính phương án thay thế tốt nhất nếu không đạt thoả thuận (khái niệm BATNA của Fisher và Ury): chi phí, thời gian, xác suất thắng, khả năng thi hành phán quyết với tài sản thực của đối tác.
- Cân nhắc biện pháp khẩn cấp tạm thời nếu có dấu hiệu tẩu tán tài sản hoặc tiết lộ thông tin mật.
- Tiếp tục thực hiện các nghĩa vụ không liên quan đến tranh chấp và ghi nhận việc thực hiện đó, để không tự biến mình thành bên vi phạm.
Bước tính phương án thay thế thường bị bỏ qua vì cảm xúc. Một phán quyết thắng kiện trước đối tác không còn tài sản để thi hành chỉ là tờ giấy; biết điều đó sớm giúp bạn đánh giá đúng giá trị của một thoả thuận hoà giải.
Câu hỏi thường gặp
Phán quyết trọng tài có thể bị huỷ không?
Có, nhưng chỉ trong một số trường hợp luật định như không có thoả thuận trọng tài hoặc thoả thuận vô hiệu, thành phần hội đồng hay thủ tục trái thoả thuận, vụ việc không thuộc thẩm quyền, chứng cứ giả mạo, hoặc phán quyết trái nguyên tắc cơ bản của pháp luật. Toà án không xét lại nội dung tranh chấp như cấp phúc thẩm.
Có thể thay đổi phương thức giải quyết tranh chấp sau khi đã ký hợp đồng không?
Có, bằng thoả thuận bằng văn bản của các bên, kể cả sau khi tranh chấp đã phát sinh. Thực tế khi đã có tranh chấp, việc thống nhất được phương thức mới thường khó vì mỗi bên chọn phương thức có lợi cho mình, nên tốt nhất là chọn đúng từ đầu.
Trọng tài hay toà án phù hợp hơn với doanh nghiệp nhỏ?
Không có câu trả lời chung. Trọng tài bảo mật và nhanh hơn nhưng phí có thể cao so với giá trị tranh chấp nhỏ. Toà án chi phí thường thấp hơn nhưng thời gian có thể dài và công khai. Với tranh chấp giá trị nhỏ, hoà giải thường hiệu quả về chi phí nhất.
Thoả thuận hoà giải thành có bắt buộc thi hành không?
Thoả thuận hoà giải thành là hợp đồng giữa các bên. Để có thể yêu cầu cơ quan thi hành án cưỡng chế, các bên có thể yêu cầu toà án công nhận theo thủ tục luật định. Cần kiểm điều kiện và thời hạn yêu cầu công nhận theo quy định hiện hành.
Có nên chọn trọng tài nước ngoài khi hợp tác với đối tác Việt Nam không?
Với hợp đồng giữa hai doanh nghiệp Việt Nam không có yếu tố nước ngoài, việc chọn trọng tài nước ngoài có thể gặp vấn đề về công nhận và thi hành, và chi phí cao. Thông thường trọng tài trong nước là lựa chọn hợp lý hơn trong trường hợp này.
Đang trong quá trình giải quyết tranh chấp thì có được tạm ngừng thực hiện hợp đồng không?
Tuỳ hợp đồng và tính chất vi phạm. Nhiều hợp đồng yêu cầu các bên tiếp tục thực hiện nghĩa vụ không liên quan. Tạm ngừng thực hiện không có căn cứ có thể khiến bạn trở thành bên vi phạm; nên hỏi luật sư trước khi tạm ngừng.
